Telugu Grammar Essentials
In short: Sandhis, compounds (samasas), figures of speech (alankaras), prosody (chandassu), synonyms/antonyms and sentence structure.
Telugu (Mains Paper II) › Telugu Grammar & Comprehension · 36 min read · Free to read · English & Telugu
Bilingual study notes for the Andhra Pradesh Police SI & Constable exams (SLPRB AP) by AP Police Hub, a product of Anvil Academy.
The full exam grammar kit: Sanskrit & Telugu sandhis, the six compounds, sound & sense figures, prosody (ganas and metres), synonyms/homonyms/antonyms, and sentence structure with the eight cases.
1. Sanskrit Sandhis (సంస్కృత సంధులు)
Sandhi is the euphonic joining of the last sound of one word with the first sound of the next. In the joint word, the first is the పూర్వపదం (prior word) and the second the పరపదం (following word).
- Savarna-dirgha — Like vowel + like vowel → the long (దీర్ఘం) of that vowel. విద్య + అర్థి = విద్యార్థి (అ + అ → ఆ), భాను + ఉదయం = భానూదయం (ఉ + ఉ → ఊ).
- Guna — అ/ఆ + ఇ/ఈ → ఏ; అ/ఆ + ఉ/ఊ → ఓ; అ/ఆ + ఋ → అర్. దేవ + ఇంద్రుడు = దేవేంద్రుడు, సూర్య + ఉదయం = సూర్యోదయం, దేవ + ఋషి = దేవర్షి.
- Yanadesha — ఇ/ఈ, ఉ/ఊ, ఋ + a dissimilar vowel → య్, వ్, ర్ respectively. అతి + ఉత్సాహం = అత్యుత్సాహం (ఇ→య్), మను + అంతరం = మన్వంతరం (ఉ→వ్).
- Vruddhi — అ/ఆ + ఏ/ఐ → ఐ; అ/ఆ + ఓ/ఔ → ఔ. ఏక + ఏక = ఏకైక, వన + ఔషధి = వనౌషధి.
The four Sanskrit vowel-sandhis at a glance| Sandhi (సంధి) | Rule (సూత్రం) | Example (ఉదాహరణ) |
|---|
| సవర్ణదీర్ఘ సంధి | సవర్ణ అచ్చులు → దీర్ఘం | సూర్య + ఆస్తమయం = సూర్యాస్తమయం |
| గుణసంధి | అ/ఆ + ఇ,ఉ,ఋ → ఏ,ఓ,అర్ | రాజ + ఋషి = రాజర్షి |
| యణాదేశ సంధి | ఇ,ఉ,ఋ + అసవర్ణం → య్,వ్,ర్ | పితృ + ఆజ్ఞ = పిత్రాజ్ఞ |
| వృద్ధి సంధి | అ/ఆ + ఏ,ఐ → ఐ; + ఓ,ఔ → ఔ | దేశ + ఏకత = దేశైకత |
2. Telugu (Deshya) Sandhis (తెలుగు సంధులు)
Native-Telugu (దేశ్య) sandhis follow Chinnaya Suri's *Bāla Vyākaraṇam* sūtras. Many hinge on the terminal short vowels అత్తు (అ), ఇత్తు (ఇ), ఉత్తు (ఉ), and on the ద్రుతము (a terminal న్ found on verbs and some words).
Telugu sandhis — rule → example (examples per standard textbook)| Sandhi (సంధి) | Rule (సూత్రం) | Example (ఉదాహరణ) |
|---|
| అత్వ సంధి | అత్తునకు సంధి బహుళంబుగానగు | మేన + అల్లుడు = మేనల్లుడు |
| ఇత్వ సంధి | ఇత్తునకు సంధి బహుళంబుగానగు | ఏమి + అంటివి = ఏమంటివి |
| ఉత్వ సంధి | ఉత్తునకచ్చు పరంబగునపుడు సంధి | రాముడు + ఏడ్చెను = రాముడేడ్చెను |
| ఆమ్రేడిత సంధి | ఆమ్రేడితం పరమైన కడాదుల తొలి అచ్చుపై ద్విరుక్తటకారం | కడ + కడ = కట్టకడ; నడుమ + నడుమ = నట్టనడుమ |
| త్రిక సంధి | త్రికం (ఆ,ఈ,ఏ) మీది అసంయుక్త హల్లుకు ద్విత్వం | ఆ + కడ = అక్కడ; ఏ + కడ = ఎక్కడ |
| గసడదవాదేశ సంధి | ప్రథమ మీది పరుషములకు గసడదవలు | కూర + కాయ = కూరగాయ (క→గ) |
| సరళాదేశ సంధి | ద్రుతప్రకృతికం మీది పరుషములకు సరళాదేశం | పూచెన్ + కలువలు = పూచెంగలువలు |
| రుగాగమ సంధి | పేదాదులకు 'ఆలు' పరమైతే రుగాగమం | పేద + ఆలు = పేదరాలు |
| టుగాగమ సంధి | కర్మధారయమున టుగాగమం | పల్లె + ఊరు = పల్లెటూరు |
| ద్రుత ప్రకృతిక సంధి | ద్రుతాంత (న్) పదాల సంధి; ద్రుతం బిందువగు | వచ్చెన్ + ఇక్కడ = వచ్చెనిక్కడ |
- పరుషాలు → సరళాలు — The five హల్లు pairs behind గసడదవ & సరళాదేశ: పరుషాలు క చ ట త ప → సరళాలు గ జ డ ద బ. గసడదవ turns them into గ,స,డ,ద,వ after a word-boundary; సరళాదేశ turns them into సరళాలు after a ద్రుతము.
- ద్రుతము అంటే? — A terminal న్ on words like వచ్చెన్, తినెన్, పూచెన్. Words carrying it are ద్రుతప్రకృతికాలు; the rest are కళలు (non-druta).
3. Compounds (సమాసాలు)
A సమాసం fuses two (or more) words into one, dropping the connecting case-ending. Un-packing it back into a phrase is the విగ్రహవాక్యం. Compounds are named by which part carries the main sense.
The six compounds — feature & de-compounding| Compound (సమాసం) | Feature (లక్షణం) | విగ్రహవాక్యం + ఉదాహరణ |
|---|
| తత్పురుష | ఉత్తరపదార్థ ప్రధానం (విభక్తి లోపం) | రాజు యొక్క భటుడు = రాజభటుడు (షష్ఠీ) |
| కర్మధారయ | విశేషణ + విశేష్యం | నల్లని కలువ = నల్లకలువ |
| ద్విగు | సంఖ్యా పూర్వపదం | మూడు లోకములు = ముల్లోకములు |
| ద్వంద్వ | ఉభయపదార్థ ప్రధానం | తల్లియు తండ్రియు = తల్లిదండ్రులు |
| బహువ్రీహి | అన్యపదార్థ ప్రధానం | పద్మము వంటి కన్నులు కలవాడు = పద్మాక్షుడు |
| అవ్యయీభావ | పూర్వపదం (అవ్యయం) ప్రధానం | ప్రతి + దినం = ప్రతిదినం; యథా + శక్తి = యథాశక్తి |
- తత్పురుష sub-types — Named by the dropped case: ద్వితీయా, తృతీయా, చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ తత్పురుష. రాజభటుడు = షష్ఠీ (of/'యొక్క'); విద్యార్జన ('విద్యను ఆర్జించడం') = ద్వితీయా.
- బహువ్రీహి test — Neither word's own sense wins — the compound points to a third, outside thing. పద్మాక్షుడు is not 'lotus' nor 'eye' but విష్ణువు/a person who has lotus-like eyes.
4. Figures of Speech (అలంకారాలు)
అలంకారాలు ('ornaments') beautify verse. They split into శబ్దాలంకారాలు (based on sound/word) and అర్థాలంకారాలు (based on sense/meaning).
Sound figures (శబ్దాలంకారాలు)
- వృత్త్యనుప్రాస — One consonant repeats many times ('చిఱుత ప్రాయపు చిన్నారి చిలుక').
- ఛేకానుప్రాస — A pair of consonants repeats with a change of meaning.
- లాటానుప్రాస — Same word repeats with the same meaning but a different తాత్పర్యం (intent).
- అంత్యానుప్రాస — The same syllable/word recurs at line-ends (rhyme).
- యమకం — The same cluster of syllables repeats with different meanings each time.
- ముక్తపదగ్రస్తం — The word 'let go' at the end of one unit is 'grasped' to begin the next.
Sense figures (అర్థాలంకారాలు)
- ఉపమాలంకారం — A simile — has four అంగాలు: ఉపమేయం (thing described), ఉపమానం (thing compared to), సమాన ధర్మం (shared quality), ఉపమావాచకం ('వలె/పోలె'). E.g. 'ఆమె ముఖము చంద్రబింబము వలె ప్రకాశించెను'.
- ఉత్ప్రేక్ష — The ఉపమేయం is imagined to be the ఉపమానం; markers 'వోలె, అనఁగా, ఏమో'.
- రూపకం — ఉపమేయ & ఉపమానం are treated as identical (no 'వలె'). E.g. 'సంసార సాగరం'.
- అతిశయోక్తి — A matter is told with great exaggeration.
- స్వభావోక్తి — A thing's natural state is described just as it is.
- దృష్టాంతం — Two sentences (ఉపమేయ & ఉపమాన) mirror each other like image and reflection (బింబ-ప్రతిబింబ).
- అర్థాంతరన్యాసం — A general truth is backed by a particular (or vice-versa).
- శ్లేష — One word carries several meanings at once.
5. Prosody — Ganas (ఛందస్సు — గణాలు)
ఛందస్సు measures verse by గురువు (long, mark U/S) and లఘువు (short, mark I) syllables grouped into గణాలు. First learn to mark గురు/లఘు.
- గురువు (S) ఎప్పుడు? — A syllable with a long vowel (ఆ, ఈ, ఊ, ఏ, ఐ, ఓ, ఔ); before a సున్న/బిందువు, a విసర్గ, a సంయుక్తాక్షరం (double/joined consonant), or a పొల్లు.
- లఘువు (I) ఎప్పుడు? — A plain syllable with a short vowel (అ, ఇ, ఉ, ఋ, ఎ, ఒ) and none of the above.
- ఏకాక్షర గణాలు — Single-syllable ganas: గ = గురువు (S), ల = లఘువు (I).
The eight త్రిక (three-syllable) గణాలు are remembered with the mnemonic యమాతారాజభానసలగం: read any three consecutive syllables to get a gana's pattern.
The eight trika ganas (S = గురువు, I = లఘువు) — via యమాతారాజభానసలగం| గణం | Pattern (S/I) | From mnemonic |
|---|
| య-గణం | I S S | య-మా-తా |
| మ-గణం | S S S | మా-తా-రా |
| త-గణం | S S I | తా-రా-జ |
| ర-గణం | S I S | రా-జ-భా |
| జ-గణం | I S I | జ-భా-న |
| భ-గణం | S I I | భా-న-స |
| న-గణం | I I I | న-స-ల |
| స-గణం | I I S | స-ల-గం |
6. Prosody — Metres (ఛందస్సు — వృత్తాలు)
A వృత్తం is a metre whose every పాదం (line) has a fixed gana sequence, a fixed syllable count, and a యతి (a caesura letter that must alliterate with the line's first letter). Below are the five most-tested Telugu metres.
Five key metres — ganas, syllables & yati (verified vs Telugu Wikipedia)| Metre (పద్యం) | Ganas per pada (గణాలు) | Syllables / Yati (అక్షరాలు / యతి) |
|---|
| ఉత్పలమాల | భ ర న భ భ ర వ (లగ) | 20 అక్షరాలు; యతి 10వ అక్షరం |
| చంపకమాల | న జ భ జ జ జ ర | 21 అక్షరాలు; యతి 11వ అక్షరం |
| శార్దూలం | మ స జ స త త గ | 19 అక్షరాలు; యతి 13వ అక్షరం |
| మత్తేభం | స భ ర న మ య వ (లగ) | 20 అక్షరాలు; యతి 14వ అక్షరం |
| కందం (జాతి పద్యం) | చతుర్మాత్రా గణాలు (భ, జ, స, నల, గగ) | పాదాలు 1&3: మూడేసి గణాలు; 2&4: అయిదేసి గణాలు |
- ఉత్పలమాల vs మత్తేభం — Both are 20-syllable వృత్తాలు ending in వ (లగ), but the gana order and యతి differ: ఉత్పలమాల starts భ ర… (యతి 10), మత్తేభం starts స భ… (యతి 14).
- కందం special rules — కందం is a జాతి పద్యం built from చతుర్మాత్రా (4-mātra) ganas. Extra classical rules: the 6th gana of the 2nd & 4th పాదాలు must be జ-గణం or నల; odd ganas are never జ-గణం.
7. Synonyms, Homonyms & Antonyms (పర్యాయ / నానార్థ / వ్యతిరేక పదాలు)
పర్యాయపదాలు are synonyms (many words, one meaning); నానార్థాలు are homonyms (one word, many meanings); వ్యతిరేక పదాలు are antonyms (opposites). All three are direct-scoring vocabulary items.
Common synonyms (పర్యాయపదాలు)| Word (పదం) | Synonyms (పర్యాయపదాలు) |
|---|
| Water (నీరు) | జలము, ఉదకము, తోయము, సలిలము, వారి, అంబువు |
| Sun (సూర్యుడు) | రవి, భానుడు, ఆదిత్యుడు, భాస్కరుడు, దినకరుడు |
| Moon (చంద్రుడు) | శశి, ఇందుడు, సోముడు, రాకేందుడు, నెలరాజు |
| Fire (అగ్ని) | నిప్పు, అనలుడు, పావకుడు, వహ్ని, హుతాశనుడు |
| Sky (ఆకాశం) | గగనం, నభము, అంబరం, వ్యోమం, ఖం |
| Ocean (సముద్రం) | సాగరం, జలధి, అబ్ధి, రత్నాకరం, ఉదధి |
| Elephant (ఏనుగు) | గజం, కరి, హస్తి, దంతి, ఇభం |
Homonyms (నానార్థాలు)| Word (పదం) | Meanings (అర్థాలు) |
|---|
| హరి | విష్ణువు, సింహం, కోతి, ఇంద్రుడు, గుఱ్ఱం, సూర్యుడు |
| కరము | చేయి, కిరణం, పన్ను (tax), ఏనుగు తొండం |
| అంబరం | ఆకాశం, వస్త్రం |
| గో | ఆవు, భూమి, కిరణం, మాట |
Antonyms (వ్యతిరేక పదాలు)| Word (పదం) | Antonym (వ్యతిరేకం) |
|---|
| సత్యం (truth) | అసత్యం |
| ఉదయం (sunrise) | అస్తమయం |
| లాభం (profit) | నష్టం |
| సుఖం (comfort) | దుఃఖం |
| జయం (victory) | అపజయం / పరాజయం |
| సజీవ (living) | నిర్జీవ |
8. Sentence Structure & Cases (వాక్య నిర్మాణం & విభక్తులు)
Telugu is an SOV language: the natural order is కర్త (subject) – కర్మ (object) – క్రియ (verb), e.g. 'రాముడు అన్నం తినెను'. The verb almost always closes the sentence.
విభక్తులు are the case-markers (ప్రత్యయాలు) that link a noun to the verb. Telugu counts eight (ప్రథమా through సంబోధన ప్రథమా).
The eight cases and their pratyayas| Case (విభక్తి) | Pratyayas (ప్రత్యయాలు) |
|---|
| ప్రథమా | డు, ము, వు, లు |
| ద్వితీయా | ని(న్), ను(న్), ల(న్), కూర్చి, గురించి |
| తృతీయా | చేత, చే, తోడ, తో |
| చతుర్థీ | కొఱకు(న్), కై |
| పంచమీ | వలన, కంటె, పట్టి |
| షష్ఠీ | కి, కు, యొక్క, లో, లోపల |
| సప్తమీ | అందు, న |
| సంబోధన ప్రథమా | ఓ, ఓరీ, ఓయీ |
Types of sentence (వాక్య రకాలు)
- సామాన్య వాక్యం — One subject + one finite (సమాపక) verb. 'పిల్లలు ఆడుకున్నారు.'
- సంయుక్త వాక్యం — Two independent clauses joined by 'మఱియు / కాని / అందువలన'. 'అతడు చదివాడు, కాని గెలవలేదు.'
- సంక్లిష్ట వాక్యం — One main clause + a subordinate clause built on an అసమాపక (non-finite) క్రియ (…చి, …తూ, …గా). 'అతడు చదివి పడుకున్నాడు.'